Συμβολισμός, Symbolism 1886-1900

Η προσέγγιση του «αόρατου» κόσμου, επετεύχθη κατά την τελευταία εικοσαετία του 20ού αιώνα μέσω του Συμβολισμού, ενός κινήματος που χρησιμοποίησε ως μέσο οπτικής επικοινωνίας το σύμβολο. Ως επίσημος όρος εμφανίστηκε αρχικά στη λογοτεχνία. Στόχος των Συμβολιστών ήταν η εξωτερίκευση των ιδεών και η προσπάθεια «ντύσουν το ιδεατό σε μια αντιληπτή μορφή». Ο  Συμβολισμός  θεώρησε ως αναπόσπαστο μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας: την πνευματικότητα, τη φαντασία και το όνειρο. Το δόγμα του συμβολισμού διατυπώθηκε από τον Albert Aurier (1865-1892) σε ένα άρθρο του για τον Gauguin το 1891 όπου σύμφωνα με αυτό, ένας πίνακας ζωγραφικής πρέπει να είναι:

  • ιδεαλιστικό, με  μοναδικό στόχο του την έκφραση της ιδέας,
  • συμβολιστικό, με την ιδέα να λαμβάνει μορφή,
  • συνθετικό, γιατί εκφράζει αυτές τις μορφές και τα σημεία με έναν τρόπο γενικά καταληπτό,
  • υποκειμενικό, αφού το αντικείμενο θα πρέπει να θεωρείται ως ένδειξη μιας ιδέας που έχει συλλάβει το υποκείμενο,
  • διακοσμητικό, καθώς η διακοσμητική ζωγραφική είναι μια τέχνη ταυτόχρονα συνθετική, συμβολιστική και ιδεαλιστική.

"Ένας πίνακας πρέπει να διηγείται κάτι, να κάνει το θεατή να στοχάζεται όπως ένα ποίημα και να του αφήνει την εντύπωση ενός μουσικού κομματιού", A. Bocklin.

Ως ρεύμα στις  εικαστικές  τέχνες  δε  χαρακτηρίστηκε  από  ένα  ομοιογενές ύφος ή  από συγκεκριμένες τεχνικές, ενώ οι εκπρόσωποι του προέρχονταν συχνά από ετερόκλητες ομάδες. Κύριοι εκπρόσωποι είναι, ταξινομημένοι κατά έτος γέννησης:

"Ο δυνατός τεχνίτης μπορεί να μας δείξει το ωραίον, όπως δεν το προσμένουμε ποτέ. Γιατί η ψυχή του αναδημιουργεί τον ορατό κόσμο και ίσως μπορεί να πει κανείς πως κάνει έναν κόσμο μεταφυσικό, τον κόσμο της τέχνης", Κωνσταντίνος Μαλέας.

Οι Συμβολιστές ζωγράφοι υιοθέτησαν μια σειρά από κοινά μορφολογικά χαρακτηριστικά που περιλαμβάνονται στην σύνθεση: η τάση για γεωμετρική οργάνωση, οι εκτενείς χρωματικές επιφάνειες με αδρές πινελιές, τα έντονα περιγράμματα και η απλοποίηση των μοτίβων. Όλα αυτά οδηγούν στον μη φυσιοκρατικό τρόπο αναπαράστασης χωρίς προοπτική απόδοση με έλλειψη φωτοσκιάσεων, αβαρείς όγκους και αέρινες φιγούρες. Ως προς το χρώμα, χαρακτηριστικό γνώρισμα του Συμβολισμού είναι η πρακτική ορισμένων ζωγράφων να χρησιμοποιούν αντιρρεαλιστικά χρώματα, συχνά δημιουργώντας επίπεδα με πολλούς διαφορετικούς τόνους ενός μόνο χρώματος, δίνοντας την εντύπωση ότι το έργο έχει χρωματικό φίλτρο. Ως προς τη μορφή, οι Συμβολιστές έδωσαν προτεραιότητα στην υποκειμενική διαίσθηση. Ως προς το θέμα, οι συμβολιστές απεικόνιζαν κυρίως φιλολογικά θέματα –μυθολογικές και θρησκευτικές σκηνές και αλληγορίες. Ως προς το τοπίο, οι ζωγράφοι αυτοί προσπαθούσαν να απεικονίσουν τη διάθεση και τα συναισθήματα που ένιωθαν ότι τους προκαλούσε το τοπίο με βάση τη φαντασία και την εσωτερική κατάσταση του καλλιτέχνη.

Αγαπημένη αναπαράσταση των Συμβολιστών υπήρξε η ιστορία της Αγγέλικας που, σύμφωνα με το ποίημα του Ludovico Ariosto, Orlando Furioso του 1532, αιχμαλωτίζεται από έναν δράκοντα και ο Ρογήρος την απελευθερώνει σκοτώνοντας το θηρίο. Σημαντική θέση στην προτίμηση των Συμβολιστών έχουν τα αλληγορικά θέματα. Στα έργα τους συχνά προσωποποιούνται έννοιες και καταστάσεις, όπως η Μελαγχολία του Odilon Redon-1876 και του Edvard Munch-1907, η Ελπίδα, η Υγεία, η Προσδοκία, η Φιλοσοφία και η Ιατρική του Klimt Gustave Klimt, 1907-8 η Πανούκλα του Böcklin, η Ελπίδα του Pierre Puvis de Chavannes -1872 και του Edvard Munch το Άγχος 1903 και η Ζήλεια 1903.

"Το σπουδαίο κατά τη γνώμη μου εις την τέχνη είναι να δημιουργήσειςς από τα στοιχεία που υπάρχουν κάτι που να μην υπάρχει, που να ήθελε όμως κανείς να είναι πραγματικόν", Δ. Μπισκίνης.

Σε γενικές γραμμές το έργο των Συμβολιστών προσδοκούσε την απόδοση του πεδίου που εκτείνεται πέραν του αισθητού, στον κόσμο του ονείρου και της παραίσθησης μέσω της χρήσης εικόνων και αντικειμένων με συμβολική έννοια. Αυτό επέβαλε την έντονη ύπαρξη του μεταφυσικού ή μυστικιστικού στοιχείου στη σύνθεση και την ιδιαίτερη επιμονή σε μυθολογικά και θρησκευτικά θέματα, σε διακοσμητικές συνθέσεις και τοπία.

"Ζωγραφίζω ιδέες, όχι πράγματα γιατί έχω κάτι να πω. Ζωγραφίζω εικόνες για να προτείνω σκέψεις που θα μιλήσουν στη φαντασία και στην καρδιά και θα ξυπνήσουν ό,τι καλύτερο και ευγενές στην ανθρωπότητα", George Frederick Watts.

Ο Συμβολισμός έχει και έναν χαρακτήρα εξομολόγησης: τα σύμβολα πολλές φορές είναι προσωπικά. «Ο θεατής δεν αναλύει μόνο τα σύμβολα για τα οποία χρειάζεται να έχει πληροφορίες ή γνώσεις αλλά καλείται να βρει και ένα νόημα από μια εσωτερική διεργασία που μπορεί να είναι διαφορετική για τον καθένα, μέσα από τις ασαφείς αναφορές και την υπαινικτικότητα των αναπαραστάσεων» Παρόλο που συχνά απεικόνιζαν παραδοσιακά θρησκευτικά ή φιλολογικά θέματα, υποστήριζαν πως το συναίσθημα εκφράζεται κυρίως με την επιλογή των χρωμάτων και των μορφολογικών στοιχείων παρά από το ίδιο το επιλεγμένο.

"Η τέχνη που δεν πάει πιο πέρα από τη φύση δεν αξίζει το όνομά της, δεν έχει λόγο να υπάρχει, αφού δεν παίρνει για σκοπό της παρά την ίδια τη φύση. Η φύση δεν είναι παρά το πρόσχημα", Κωνσταντίνος Παρθένης.