Αφροδιτη στον καθρέπτη, Ντιέγο Βελάθκεθ
Ο Τενεμπρισμός ως τεχνική, εισάγεται από τον ιταλό ζωγράφο Caravaggio (1571 - 1610) στις αρχές του 17ου αιώνα. Στην ιστορία της δυτικής ζωγραφικής, είναι η χρήση της απόλυτης αντίθεσης του φωτός με το σκοτάδι κατά την σύνθεση παραστάσεων.

Ορισμός και Χαρακτηριστικά

Στις καλές τέχνες, η λέξη «Τενεμπρισμός» (από το ιταλικό "tenebroso" και το λατινικό Tenebrae), σημαίνει σκοτεινός. Σαν ρεύμα, χρησιμοποιείται για να περιγράψει τους σκοτεινούς τόνους στη ζωγραφική, όπως αυτοί αποδόθηκαν σε έργα κυρίως του 17ου αιώνα, ειδικότερα του Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610). Χαρακτηρίζεται από βαθιές σκιάσεις και μια ευδιάκριτη αντίθεση μεταξύ φωτεινών και σκοτεινών περιοχών. Πρόκειται για μια σύνθετη τεχνική όπου κάποιες περιοχές του πίνακα μένουν στο σκοτάδι, επιτρέποντας σε άλλες να φωτίζονται απόλυτα, σαν να πέφτει πάνω τους δυνατό φως από προβολέα, με τη χρήση χρώματος, με αποτέλεσμα τη δημιουργία δραματικών φωτοσκιάσεων. Αυτοί οι πίνακες αποκαλούνται, μερικές φορές ως «μαύροι πίνακες» αφού είναι ζωγραφισμένοι με «σκοτεινό τρόπο».

Ο τενεμπρισμός άνθισε κατά την διάρκεια της καθολικής αντιμεταρρύθμισης που εσκεμμένα χρησιμοποίησε την τέχνη για να προάγει την καθολική ορθοδοξία. Οι ρίζες του, τοποθετούνται χρονικά περίπου το 1600, στη Ρώμη, και μεταξύ των πρώτων χαρακτηριστικών έργων συγκαταλέγονται οι πίνακες του Caravaggio για το παρεκκλήσι Κονταρέλι του ναού Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι. Αρκετοί Ιταλοί καλλιτέχνες μιμήθηκαν τον τενεμπρισμό του Καραβάτζιο στις αρχές του 17ου αιώνα, ενώ επηρεάστηκαν από αυτόν και ζωγράφοι που επισκέφτηκαν τη Ρώμη και τη Νάπολη. Ο τενεμπρισμός έγινε γρήγορα αναπόσπαστο μέρος της ισπανικής μπαρόκ τέχνης.

Τέλος, οι σκοτεινοί τόνοι στη ζωγραφική συνδέονται παραδοσιακά με την ερμηνεία τους ως φορέων του κακού, σε αντιδιαστολή με το φως που συμβολίζει το καλό ή το θείο. Σύμφωνα με μία διαφορετική ερμηνεία, στον τενεμπρισμό, η αναγωγή του σκότους σε στοιχείο εφάμιλλης αξίας με το φως, τόσο σε επίπεδο εικονογραφίας όσο και συμβολικά, ενδεχομένως σχετίζεται με πνευματικά ρεύματα στη θρησκεία ή στην αλχημεία που ταύτισαν το σκότος με θετικά πρότυπα. Έτσι από τον 17ο αιώνα μέχρι τα τέλη του 19ου, ο όρος tenebroso χρησιμοποιήθηκε υποτιμητικά, ασκώντας κριτική σε έργα του Caravaggio, του Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606-1669) και άλλων μιμητών τους και προκειμένου να σχολιαστεί η αφύσικη χρήση του κιαροσκούρο που έκαναν.

Διάσημοι Τενεμπριστές ζωγράφοι:

Ποιος είναι ο δημιουργός του Τενεμπρισμού;

Ο Caravaggio. Ο τενεμπρισμός συχνά συνδέεται με έργα που δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο του Μαννιερισμού - mannerism (1520 - 1600) και Μπαρόκ - baroque (1600 - 1750) εποχής, κυρίως από τον Caravaggio (1571 - 1610), ο οποίος συνέδεσε την ζωγραφική του με την τεχνική αυτή τόσο άρρηκτα που tenerism και caravaggism, θεωρούνται λανθασμένα ταυτόσυμοι όροι. Αν και συχνά ταυτίζεται με το ύφος του Καραβάτζιο, οι ρίζες του μπορούν να αναζητηθούν στον τρόπο με τον οποίο εφάρμοσε την τεχνική του κιαροσκούρο ο Leonardo da Vinci, (1452 - 1519, δείτε διαθέσιμα έργα) ο Correggio (1489 - 1534) και άλλοι ζωγράφοι.

Πράγματι, ο Caravaggio δημιούργησε την δική του σχολή μιμητών τους Caravaggisti, οι οποίοι εκμεταλλεύτηκαν άριστα το φως και την σκίαση. Ο τενεμπρισμός του Καραβάτζιο υπήρξε ξεχωριστός και περιγράφει χαρακτηριστικά πως χρησιμοποίησε το στυλ αυτό σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μη ζωγραφίζει ποτέ τις ανθρώπινες μορφές στο φως της ημέρας αλλά να βρίσκει τον τρόπο να τοποθετούνται στο ημίφως ενός κλειστού χώρου, με το φως να διαχέεται σχεδόν κάθετα από ψηλά, δημιουργώντας έτσι μία ισχυρή αντίθεση μεταξύ φωτός και σκότους.

Ο τενεμπρισμός συχνά συγχέεται με την τεχνική chiaroscuro, αλλά είναι πιο θεατρική και περιλαμβάνει περιοχές της chiaroscuro. Οι τενεμπριστές ζωγράφοι σε γενικές γραμμές χαρακτηρίζονται από μια μεγάλη σκοτεινή περιοχή, ενώ πολλές από τις φιγούρες της απεικόνισης καλύπτονται από έντονο σκότος. Το σκοτάδι χρησιμοποιείται σαν ουσιαστικό στοιχείο ενός έργου.

Τι είναι chiaroscuro στην τέχνη και πότε εμφανίστηκε

Οι αρχαίοι Έλληνες και Ιταλοί καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά την τεχνική chiaroscuro, αλλά στην ευρωπαϊκή ζωγραφική, η τεχνική αυτή χρησιμοποιήθηκε σε όλο της το μεγαλείο από τον Leonardo da Vinci στα τέλη του 15ου αιώνα. Το κιαροσκούρο είναι ιταλικός όρος που χρησιμοποιείται στη ζωγραφική ή τη χαρακτική για να περιγραφεί η χρήση έντονων αντιθέσεων μεταξύ φωτεινών και σκοτεινών ή φωτοσκιασμένων σημείων ενός πίνακα. Με την τεχνική του κιαροσκούρο οι μορφές της σύνθεσης δεν οριοθετούνται με κάποιο περίγραμμα αλλά διακρίνονται μέσα από την αντιπαράθεση των φωτεινών και σκοτεινών επιφανειών. Συχνά επιχειρείται να ενισχυθεί με αυτό τον τρόπο ο δραματικός χαρακτήρας της σύνθεσης. Ο όρος ταυτίζεται συνήθως με ζωγράφους του 17ου αιώνα, ειδικότερα με τους Καραβατζιστές και τον Ρέμπραντ, ωστόσο ο Λεονάρντο ντα Βίντσι υπήρξε πρωτοπόρος του κιαροσκούρο με πίνακα: Η λατρεία των μάγων (1481).

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ Τενεμπρισμού και Chiaroscuro

Με πρώτη ματιά, οι τεχνικές είναι ίδιες. Περιλαμβάνουν την αντίθεση σκοτεινών και φωτεινών περιοχών. Ο τενεμπρισμός χρησιμοποιεί κατά αποκλειστικότητα την δραματική αλλαγή- γνωστή ως  δραματική απεικόνιση. Αυτό επιτρέπει στον ζωγράφο να φωτίσει το πρόσωπο ή την ομάδα των προσώπων που απεικονίζονται, αφήνοντας όλες τις άλλες περιοχές στο απόλυτο σκοτάδι. Αντίθετα, η chiaroscuro περιλαμβάνει τη χρήση σκίασης μικρότερων περιοχών για να αυξήσει την τρισδιάστατη απεικόνιση, και γενικά τονίζει την ανθρώπινη φιγούρα, χωρίς να δημιουργεί έντονες αντιθέσεις μεταξύ φωτεινών και σκοτεινών περιοχών του πίνακα. Έτσι είναι πολύ συνηθισμένη περίπτωση ένας πίνακας ζωγραφικής εμπεριέχει και τις δύο τεχνικές.